ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನಿರ್ಮಿತಿಗಳು ಎಂದರೆ ಈ ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾ ಸಮಾಧಿಗಳು. 'ಮೋರೇರ ಮನೆಗಳು' ಎಂದು ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವು ಕ್ರಿ.ಶ.ಆರಂಭದ ಕಾಲದ್ದವು ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಗಂಗಾವತಿಯಿಂದ ಹತ್ತಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರ ಹೋದ ಬಳಿಕ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹತ್ತಬೇಕು. ಹತ್ತಿ ಹತ್ತಿ ಹೋಗುತ್ತಿರಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಾಧಿಗಳು ( ಒಂದಲ್ಲ ಎರಡಲ್ಲ ನೂರಾರು!) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತವೆ.

ಕ್ರಿ.ಶ.ಪೂರ್ವ ೩ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟರ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ, ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿರುವುದು ಕಲಬುರ್ಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿನ ಶಾಸನ.

ಮೇಲಿರುವುದು ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪದ ಅವಶೇಷ. ಇದೂ ಕೂಡ ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈಗ ಈ ಸ್ತೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.

ಶಾತವಾಹನರ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಹುಭಾಗವು ಕದಂಬ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅವರ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿನ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಕಾರಮಂಟಪದ ಎದುರಿನ ಸರ್ವಾಲಂಕೃತ ಆನೆಯನ್ನು (ಕೆಳಗೆ) ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಕದಂಬರ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿ ಮೆರೆದವರು ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು. ಅವರ ಮೊದಲ ರಾಜಧಾನಿ ಐಹೊಳೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಮೇಗುತಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನೀವಿಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ಅನಂತರ ಅವರು ಬಾದಾಮಿಯನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿನ ಮೇಣಬಸದಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆಯುಳ್ಳ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ (ಕೆಳಗೆ) ನೋಡಬಹುದು.

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಬಳಿಕ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಒಲಿದುದು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರಿಗೆ. ಅವರು ಇಡೀ sರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಅರಸರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಈ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಜಗತ್ತಿನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲೋರಾದಲಿದೆ.

ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ನಂತರ ಪ್ರಬಲರಾದರು. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಈ ಮಹದೇವ ದೇವಾಲಯ ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಟಗಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ದೇವಾಲಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ತಾರ, ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪ ವೈಭವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಈ ಮಾತು ಸತ್ಯವೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರದ್ದು ಹೊಯ್ಸಳರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಕಾಲ. ಅವರ ಶಿಲ್ಪ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಬೇಲೂರು, ಹಳೆಬೀಡು, ಸೋಮನಾಥಪುರ ನಿರ್ಮಿತಿಗಳು ಸಾಕ್ಷಿ ಎನಿಸಿವೆ, ನಿಜ. ಆದರೆ, ಅವರ ಎರಡನೇ ರಾಜಧಾನಿ ಎನಿಸಿದ್ದ ಲಕ್ಕುಂಡಿಯಲ್ಲೂ ಅವರ ಕಾಲದ ರಚನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಕಲಾತ್ಮಕ ಬಾವಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.

ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ್ದು ವೈಭವದ ಕಾಲ. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿವೆ, ನಿಜ. ಆದರಿಲ್ಲಿ ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ನೋಟ. ಸುಮಾರು ೪೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಈಗಲೂ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿದೆ, ಎಂದರೆ ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕೌಶಲದ ಬಗ್ಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹಾ ನಿರ್ಮಾಣವೆಂದರೆ ಹನುಮಾನ ಸೇತುವೆ. ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಗಾರೆಯಿಂದ ಈ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಮೂಲತಃ ಇದೊಂದು ಕಾಲುವೆ. ಶಿಥಿಲಾವಸ್ಥೆ ತಲುಪಿದ್ದರೂ ಅದರ ಅಗಾಧತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿನ ತುಂಗಾನದಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ವಿರೂಪಾಪುರ ಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿದೆ.

ಹಂಪಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರೆ ಕನಕಗಿರಿ ತಲುಪುತ್ತೀರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಮಹತ್ವದ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಶಿಲ್ಪಗಳುಂಟು. ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು ಕನಕಗಿರಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಬಾವಿಯ ನೋಟ.

ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಸೌಲಭ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದ ಕಿನ್ನಾಳ (ಕುಷ್ಟಗಿ ತಾಲೂಕು) ಗೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಕಿನ್ನಾಳದಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಅನೇಕ ಕಲಾವಿದ ಮನೆತನಗಳಿವೆ.

ವಿಜಯನಗರದ ಸಮಕಾಲೀನ ಬಹಮನೀ ರಾಜ್ಯ (ಮತ್ತು ಅನಂತರದ ಐದು ರಾಜಮನೆತನಗಳ) ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ನಡೆದವು. ಭಾರತೀಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪದ ಉನ್ನತ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವುದು, ಬಿಜಾಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಬಾರಾ ಕಮಾನ್.

ಮೇಲಿರುವುದು ಕಮ್ಮಟಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ಜಲಾವೃತ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ನೋಟ. ಬೇಸಿಗೆಯ ಕಡು ಸುಡು ಬಿಸಿಲಲ್ಲೂ ತಣ್ಣಗಿನ ಅನುಭವ ಆಗುವಂತೆ ಈ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ.

ಬರೀದ್ ಶಾಹಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೀದರಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಹಲವು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಈಗಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲವೆ! ರಂಗಿನ ಮಹಲು ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಿರುವ ಇದು ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಅರಮನೆ. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಹಿಂದೂ - ಮುಸ್ಲಿಂ ಶೈಲಿಯ ಸಂಗಮದಂತಿದ್ದು, ನೋಡಲು ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ.

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಪರಂಪರೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೆಳದಿ ಹಾಗೂ ಮೈಸೂರು ರಾಜಮನೆತನಗಳಿಂದ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಮೇಲಿನದು ಕೆಳದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಘೋರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಒಂದು ನೋಟ. ಮೂಲತಃ ಇದು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಇದರ ಬಹು ಎತ್ತರದ ಗೋಡೆಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಮೇಲೆ ಅದ್ಭುತ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ.

ಮೇಲಿರುವುದು ಮೈಸೂರು ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ವರದರಾಜ ದೇವಾಲಯ. ಇದು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದರೂ ನೋಡಲು ತುಂಬ ಮಾಟವಾಗಿದೆ.

ಮೈಸೂರಿನ ಸೇಂಟ್ ಫಿಲೋಮಿನಾ ಚರ್ಚಿನ ಒಂದು ನೋಟ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಚರ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಇದನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದಲ್ಲದೇ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹೋದಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು, ಮಾಸ್ತಿಕಲ್ಲುಗಳು, ಕೋಟೆ ಕೊತ್ತಲುಗಳು ನಾಡಿನ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಇವುಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತ ಬೆಳೆಯಲು ಇಡೀ ಕರ್ನಾಟಕವೇ ಒಂದು ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಂತಿದೆ.